Er loopt ook een opdracht voor hooi- en begrazingbeheer met erfgoeddieren in verschillende gebieden.

IN DE PRAKTIJK

Riothermie: van riool naar energiebron

1.4 Getuigenissen van een Tuinstraat

Ervaringen uit de praktijk tonen hoe Tuinstraten concreet vorm krijgen en welke impact ze hebben op de buurt. Deze getuigenissen bieden niet alleen inzicht in de uitdagingen en succesfactoren, maar werken ook inspirerend voor andere gemeenten en bewoners die met een Tuinstraat aan de slag willen.

Anja De Wit, dienst Communicatie, Aquafin

Onder onze straten stroomt een constante bron van hernieuwbare energie: afvalwater van 12 tot 18 °C. Met riothermie zetten we die restwarmte om in bruikbare energie voor publieke gebouwen en wijken. Zo koppelen we slim waterbeheer aan de energietransitie. Wat betekent dat concreet voor ontwerpers, beheerders en beleidsmakers van publieke ruimte?

Elke dag spoelen we warm water weg na het douchen, koken of wassen. Dat afvalwater behoudt in riolen en collectoren een relatief stabiele temperatuur tussen ongeveer 12°C in de winter en 18°C in de zomer. Riothermie benut die restwarmte via een warmtewisselaar in de riolering of aan een rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI). Een warmtepomp waardeert de onttrokken energie op tot een bruikbare temperatuur voor verwarming of koeling van gebouwen.


Maarten Raemdonck, Manager Innovatie & New Business bij Aquafin: “Het principe is vergelijkbaar met geothermie of aquathermie, maar met een belangrijk verschil: we gebruiken bestaande infrastructuur. In een dichtbebouwde omgeving, waar ondergrondse ruimte schaars is en boringen complex of duur zijn, kan riothermie een alternatief zijn. Voor publieke ruimte betekent dat energieopwekking zonder bijkomende ruimte-inname of planningspuzzel, dankzij het gebruik van infrastructuur die er al ligt.”

Riothermie is vrij eenvoudige technologie, die bovendien geen extra ruimte inneemt.

Betrouwbare hernieuwbare energiebron


Afvalwater vormt een voortdurend vernieuwbare energiestroom, waardoor de bron nooit uitgeput raakt. Bovendien blijft de beschikbaarheid langdurig gewaarborgd: de riolering verplaatst zich niet zomaar. Voor publieke gebouwen met een constante warmtevraag zoals sportcomplexen, zwembaden, woonzorgcentra of administratieve centra, biedt dit een betrouwbare energiebasis. Een sprekend voorbeeld is sportcomplex De Watermolen in Sint-Niklaas, dat recent opende. Maar liefst 80% van de warmtebehoefte wordt daar ingevuld met restwarmte uit een nabijgelegen rioolcollector. Dat verlaagt de CO₂-uitstoot drastisch. Dit is bijzonder interessant voor lokale besturen die hun klimaatdoelstellingen willen realiseren.
Ook in gemengde stadsontwikkelingen, zoals de Keerdoksite in Mechelen, koppelen ingenieurs riothermie aan geothermie om collectief kantoren en horeca te verwarmen. Door technieken te combineren ontstaat een veerkrachtig energiesysteem op wijkniveau.

Technische randvoorwaarden: meten is weten​​​​​​​


Riothermie is geen standaardoplossing die je blind kan toepassen. Het potentieel hangt af van meerdere parameters:


•    Diameter en debiet: warmtewinning wordt interessant bij leidingen met minstens 80 cm diameter en een constant debiet van minimaal 15 liter per seconde .


•    Ligging: voor een economisch interessante case, blijft de afstand tussen riolering en gebouw idealiter onder de 200 meter .


•    Warmtevraag: het systeem rendeert vooral bij een substantiële en continue warmtevraag, typisch vanaf enkele honderden kilowatt. Al dan niet in combinatie met een back-up voor piekbelasting.


•    Afgiftesysteem: lage temperatuurafgifte zoals vloerverwarming of betonkernactivering is aangewezen.


Aquafin kan voorafgaande meetcampagnes uitvoeren met sensoren in de riolering om temperatuur en debiet gedurende een langere periode nauwkeurig in kaart te brengen. “Op basis van die data kunnen we de warmtewisselaar en warmtepomp correcter dimensioneren,” zegt Maarten. “Je kan werken met standaardaannames, maar zo’n extra stap loont echt wel. Het voorkomt overdimensionering – en dus onnodige investeringskosten – maar ook onderdimensionering, met risico op comfortproblemen. Door het systeem precies af te stemmen op het reële potentieel, verlagen we zowel de investerings- als de energiekosten. Bovendien weet een bouwheer zo tijdig of een bijkomende energiebron nodig is om piekvragen op te vangen.”

Riothermie verwarmt De Watermolen, het nieuwe sportcomplex van Sportoase in Sint-Niklaas. 

Potentieel zichtbaar maken: AquaMarkt


Voor lokale besturen, ontwerpers en ontwikkelaars die kansen willen verkennen, vormt het aquamarkt.be-platform een laagdrempelige eerste stap. Op dit platform brengt Aquafin alle reststromen uit riolering en afvalwaterzuivering overzichtelijk in kaart, inclusief riothermie. Zo zien gebruikers meteen waar collectoren met voldoende debiet en diameter liggen en waar een haalbaarheidsstudie zinvol kan zijn.
Wanneer interesse ontstaat voor een specifieke locatie, hanteert Aquafin duidelijke procedures en objectieve criteria voor de toekenning van warmte. Omdat de beschikbare warmte beperkt blijft, zorgt deze aanpak voor een transparant en gelijk speelveld voor alle betrokken partijen.


Meervoudige waardecreatie


Maarten licht toe: “Riothermie past perfect binnen onze bredere visie op publieke ruimte, waarin infrastructuur meerdere functies combineert. Net zoals bufferbekkens wateroverlast beperken én tegelijk water beschikbaar houden tijdens droogte, kan riolering ook energie leveren. Dat sluit aan bij een systeemaanpak waarin we water niet alleen afvoeren en zuiveren, maar ook als grondstof benutten. In Vlaanderen bouwen en beheren we een netwerk van riolen, bufferelementen en zuiveringsinstallaties om water slim te sturen en te zuiveren. Door ook het energetisch potentieel van afvalwater te benutten, halen we het maximale uit elke druppel.”

In de riolering zit een warmtewisselaar die restwarmte aan het afvalwater onttrekt.

Multidisciplinaire samenwerking


Riothermie raakt meerdere beleidsdomeinen tegelijk: energie, waterbeheer, ruimtelijke ordening en patrimoniumbeheer. Een succesvolle toepassing vraagt daarom om nauwe samenwerking tussen rioolbeheerders, lokale besturen, ontwerpers, studiebureaus, projectontwikkelaars en energiepartners.


Als beheerder van de Vlaamse rioolinfrastructuur en waterzuiveringsinstallaties neemt Aquafin hierin een sleutelrol op, aldus Maarten: “We kennen het netwerk, beschikken over de juiste data en begeleiden het volledige traject, van potentieelanalyse en dimensionering tot realisatie. Zo tillen we riolering boven haar klassieke rol als afvoersysteem uit en maken we er een performante schakel van in een klimaatrobuuste en energie-efficiënte publieke ruimte. De energietransitie speelt zich immers niet alleen af op daken en in open velden, maar stroomt ook onder onze voeten.”


Meer informatie
www.aquamarkt.be
www.aquafin.be

"Riothermie past perfect binnen onze bredere visie op publieke ruimte, waarin infrastructuur meerdere functies combineert"