Luc Eeckhout - architect, stedenbouwkundige, gast-professor evr-architecten, KU Leuven Gent, UGent

Publieke ruimte gaat niet alleen over wat we bouwen. Ze ontstaat ook in wat verschijnt, verandert en weer verdwijnt. Sommige plekken herken je meteen, niet alleen aan hun vorm, maar vooral aan wat er gebeurt. Je vertraagt, kijkt anders en blijft net iets langer dan nodig. Vaak zorgen geen grote ingrepen daarvoor, maar kleine verschuivingen in tijd en gebruik. Een moment duikt op, verdwijnt weer en krijgt juist daardoor betekenis. Misschien schuilt de kracht van publieke ruimte niet in het permanente, maar in het tijdelijke.

1 Mono no aware - 物の哀れ - ontwerp met eindigheid

Momenten die verdwijnen maken plekken betekenisvol.

In het voorjaar kleuren Japanse kerselaars de straten van Gent zachtroze. Het spektakel duurt maar een paar dagen, daarna dwarrelen de bloesemblaadjes naar beneden. Mensen vertragen, kijken omhoog en blijven even staan. Onbekenden wisselen een blik of een glimlach uit.

In Japan noemen ze dit hanami: samen genieten van de bloesem, juist omdat die zo vergankelijk is. De straat verandert van een doorgangsruimte in een bestemming. Niet omdat er iets wordt toegevoegd, maar omdat er iets verschijnt en weer verdwijnt. In die kwetsbaarheid schuilt mono no aware: het besef dat iets juist ontroert omdat het voorbijgaat terwijl het er nog is.

Voor ontwerpers ligt daar een belangrijke les:

• Ontwerp niet wat blijft, maar wat verschijnt en verdwijnt.
• Maak vergankelijkheid zichtbaar.
• Creëer momenten, niet alleen objecten.

2 Kigo - 季語 - ontwerp met seizoenen

Het seizoen als  drager  van betekenis

In het Begijnhof Ter Hoye ligt een gemeenschappelijke weide. In de winter bedekt sneeuw het gras, in de zomer staat het hoog, in de herfst blijft er water staan. De plek blijft dezelfde, maar de ervaring verandert telkens mee met het seizoen.

In Japan verwijst een kigo met één klein teken naar een specifiek seizoen. Op deze weide schrijft de tijd zich rechtstreeks in de ruimte. Het licht verandert, water verschijnt en verdwijnt, vegetatie groeit en sterft terug. Daar is geen ingreep voor nodig. Alleen tijd die zichtbaar wordt.

Voor ontwerpers schuilt daarin een les:

• Ontwerp ruimte die zich laat herschrijven door de tijd.
• Maak verandering leesbaar.
• Werk samen met natuurlijke processen.

Ter Hoyen: Een winterdag in het Begijnhof Ter Hoyen. 

Ter Hoyen: Door intense regen wordt de weide een wadi. 

3 Ma - 間 - ontwerp met de pauze

Wat verdwijnt, maakt ruimte

Wanneer het verkeer uit een straat verdwijnt, verandert de ruimte fundamenteel. In een speelstraat gebeurt dat tijdelijk. Wat eerst een plek van doorgang was, wordt een plek om te verblijven. Kinderen spelen op straat, stoelen verschijnen op het trottoir en buren raken aan de praat. De fysieke ruimte blijft dezelfde, maar het ritme verandert volledig.

Dit raakt aan het Japanse begrip ma: de betekenis van wat er even niet is. Niet de inrichting maakt hier het verschil, maar de onderbreking van het gewone.

Voor ontwerpers ligt daarin een belangrijke les:

• Ontwerp niet alleen de ruimte, ontwerp ook de pauze.
• Werk met tijdelijke gebruiksmomenten.
• Creëer ruimte door weg te nemen, niet alleen door toe te voegen.

Elke namiddag in de zomer wordt de Buffelstraat een speelstraat. 

4 Yugen - 幽玄 - ontwerp met het onuitgesprokene

Het verborgen, het niet volledig zichtbare

Op het Woodrow Wilsonplein in Gent staat een ingetogen beeld met een felgele hoodie. Mensen vertragen hun pas. Niet alleen uit nieuwsgierigheid, maar omdat er iets wringt. Het beeld toont weinig en roept tegelijk veel op. Achter de herkenbare buitenkant schuilt iets anders: kwetsbaarheid, twijfel, eenzaamheid.

Bezoekers herkennen er niet alleen een figuur in, maar ook iets van zichzelf. Daarom blijven ze staan. Bloemen verschijnen aan de voet van het beeld, net als foto's, briefjes en andere stille sporen van gedeeld verdriet.

In Japan verwijst yūgen naar wat zich niet volledig laat zien, maar toch diep voelbaar is. De kracht zit niet in wat expliciet wordt gemaakt, maar in wat openblijft voor interpretatie.

Voor ontwerpers biedt dat een belangrijke les:

• Ontwerp niet alleen wat zichtbaar is, maar wat zich toont wanneer we vertragen.
• Creëer plekken zonder vaste functie of betekenis.
• Laat gebruik en betekenis groeien in de tijd.

Het werk Stille Strijd van SAZZA beroert vele voorbijgangers. 

5 Wabi-sabi - 侘び寂び - ontwerp met tijd en gebruik

Schoonheid van het tijdelijke en het alledaagse

In de Zebrastraat in Gent ligt een plein dat voortdurend van karakter verandert. Op warme dagen ontstaat er een strand met water en blijven mensen er hangen. Wanneer het regent, biedt een tent beschutting en wordt het plein een tijdelijke ontmoetingsplek. Op andere momenten is er nauwelijks iets: wat schaduw, stilte en een bank onder een boom. De kracht van de plek zit niet alleen in haar vorm, maar vooral in haar vermogen om mee te veranderen. Het plein krijgt telkens een andere invulling.

Dat sluit aan bij het Japanse begrip wabi-sabi: de schoonheid van het alledaagse, het onvolmaakte en het veranderlijke. Niet alles hoeft vast te liggen om betekenisvol te zijn.

Voor ontwerpers schuilt daarin een belangrijke les:

• Gebruik microklimaat als vertrekpunt voor verblijf.
• Ontwerp plekken die verschillende omstandigheden aankunnen, zoals droog en nat, zon en schaduw.
• Beschouw tijd en seizoenen als actieve ontwerpcomponenten.
• Ontwerp geen perfecte vorm, maar een plek die kan veranderen.

Zebrastraat in Gent, telkens een nieuwe belevenis. 

Ontwerp met tijd

Publieke ruimte hoeft niet vast te liggen. Ze kan verschijnen, veranderen en verdwijnen. Een bloesem, een seizoen, een onderbreking, een plek die zich aanpast. Geen grote gebaren, maar verschuivingen in tijd.

Voor ontwerpers betekent dit:

• Gebruik tijd als ontwerpmateriaal.
• Ontwerp verandering, geen eindbeeld.
• Ontwerp de mogelijkheid dat er iets gebeurt.
• Laat ruimte voor wat nog moet gebeuren, ontwerp geen afgewerkte ruimte.

Wil je meer lezen?
Abonneer je nu op Tijdschrift Publieke Ruimte en blijf op de hoogte van de nieuwste inzichten, trends en ontwikkelingen in de publieke ruimte.