Louise de Froidmont (Central office for architecture and urbanism)

Gilly was tot voor kort een industriële voorstad van Charleroi waarvan de kern werd gevormd door een openluchtparking. De openbare gebouwen rond de parking waren volledig afgesneden van de publieke ruimte. Het project van de Place Destrée kadert in de EUROPAN 13-wedstrijd, die focust op de ruimtelijke ordening van de Destréewijk, in het hart van Gilly. De tijdelijke vereniging CENTRAL kwam als ex aequo winnaar uit de bus. Op basis van de resultaten van deze wedstrijd besloot de Stad Charleroi over te gaan tot een openbare aanbesteding. De keuze viel daarbij op CENTRAL, die een uitgewerkt uitvoeringsplan opstelden in nauwe samenwerking met de landschapsontwerpers van Plant en Houtgoed en het studiebureau Greisch. Het project maakt deel uit van het Plan Places, het plan waarmee Paul Magnette werk wil maken van de heropleving van 17 pleinen in de regio van Charleroi.

Drie grootschalige en complementaire ingrepen

​​​​​​​

Om een ingrijpende transformatie van de kern van Gilly mogelijk te maken, baseerden we ons op het potentieel en de identiteitskenmerken van de locatie. Via drie deelprogramma’s die elkaar aanvullen garandeerden we een inclusieve waaier aan gebruiksmogelijkheden en herstelden we de link tussen de versnipperde stedelijke fragmenten in de omgeving. De Place Destrée – die voorheen dienstdeed als openluchtparking – werd een uitgestrekt plein waar diverse activiteiten kunnen plaatsvinden. Dat plein vormde een link tussen de reeds aanwezige openbare gebouwen, die tot dan toe afgesneden waren van de publieke ruimte. Het stadsbos vormt een ecosysteem in het hart van de stad en strekt zich uit over de hele site. Ten slotte verbindt een reeks interventies op maat het plein en het park met de bestaande omgeving.

De Place Destrée kreeg de vorm van een uitgestrekt, moduleerbaar plein. Het biedt plaats aan de evenementen die het leven in Gilly ritmeren – markten, braderieën, de Feria –, zonder in te boeten op alledaagse gezelligheid. Het plein werd ontworpen als een groot speeltapijt waarop een duizendtal confetti’s belandden. Op dit buitenmaatse tapijt kwamen verschillende objecten terecht: een zachte mini-terril – als verwijzing naar lokaal industrieel erfgoed, een plonsbekken met een fontein met drinkbaar water en een kleine, aangeplante tuin, als verlenging van het park in het midden van het plein. De lay-out van het plein zelf is bijzonder spelvriendelijk en zorgt ervoor dat iedereen deze ruimte kan claimen.

Het park vormt een echt stedelijk bos, een functioneel ecosysteem dat het uitzicht van de stadskern radicaal verandert door er verpozing en biodiversiteit binnen te brengen. De eilandjes met beplanting zorgen voor verkoeling en regelen de temperatuur in deze publieke ruimte. Het geheel werd aangelegd met poreuze oppervlakken en een exclusief inheemse beplanting van 200 bomen, 350 struiken en 21.000 winterharde planten. Dat vergemakkelijkt de infiltratie van het regenwater, vermindert het hitte-eilandeffect en versterkt de ecologische continuïteit. De inheemse beplanting vereist een minimaal onderhoud, waardoor het beheer van de publieke ruimte tot een minimum beperkt wordt. Het natuurlijke ecosysteem kan gedurende het hele jaar gedijen.

Als finishing touch verbindt een reeks interventies op maat het plein en park met de omgeving. Een luifel fungeert als overgang tussen het plein en het toekomstige sportcentrum, er kwam een esplanade voor de cafetaria, een tribune die de school met het plein verbindt, een kleine luifel als wachtruimte voor de bus, speel- en sportzones en nog veel meer. Deze aanvullende ingrepen versterken het masterplan van de wijk en maakten het mogelijk om rechtstreeks in te grijpen op de bestaande bebouwing. De interventies werken als een soort acupunctuur en zijn zodanig ontworpen dat ze zich aan elke situatie kunnen aanpassen.

Ter aanvulling van deze drie sterke programmapunten werden in de hele ruimte elementen op menselijke maat toegevoegd: stadsmeubilair in verschillende vormen en tinten, fietsstallingen, fonteinen met drinkbaar water, speelpleintjes, petanquebanen ... Deze voorzieningen brengen een zekere eenheid in het project.

Inclusieve ruimten waar iedereen zich thuis voelt

​​​​​​​

De wijk had een tekort aan geïntegreerde speelruimten die niet alleen toegankelijk moesten zijn voor kinderen, maar ook voor gezinnen en ouderen die graag samen één plek delen zonder door strikte zoneringen van elkaar gescheiden te worden. Als antwoord daarop bedachten de ontwerpers een ludiek, doorlopend landschap waar spelvoorzieningen opgaan in de inrichting van het geheel. Een extra-brede fontein, een grote gedeelde schommel en een beklimbare mini-terril zorgen voor situaties die een intergenerationeel samenzijn mogelijk maken en sociale banden versterken. Alle oppervlakken werden aangelegd zonder obstakels, met een zo comfortabel mogelijke én poreuze bestrating, die de toegankelijkheid garandeert voor personen met een beperkte mobiliteit en tegelijk kinderwagens en fietsen een verhoogd comfort biedt. Omdat de publieke ruimte als één gedeelde zone (maximumsnelheid 20 km/u) werd ingericht, met prioriteit voor actieve transportmodi, waren stoepranden en fysieke barrières tussen verschillende ruimtelijke gebruikswijzen overbodig. In de plaats daarvan kwamen er rotsen, lantaarns, beplanting of afwisselende bestratingen die het verschil in ruimtegebruik aangeven zonder ze fysiek af te schermen. Het ontwerp bevordert trouwens de sociale gelijkheid door cruciale lokale functies (de markt, school, metro, sportvoorzieningen en culturele infrastructuur) opnieuw met elkaar te verbinden en zo een sterk gevoel van verbondenheid te creëren. Het kwaliteitsvolle meubilair, de ludieke installaties, fonteinen en tribunes zorgen voor een inclusieve ruimte die makkelijk kan geclaimd worden door de bewoners. Het is ook een ruimte die de esthetische kwaliteiten van het gebied en de lokale identiteit in ere houdt. Het plein is nu een centrale ontmoetingsplek geworden die door iedereen gedeeld wordt.

Ecologische ambities ten dienste van alledaags comfort

​​​​​​​

De ruimtelijke kwaliteit van het ontwerp berust op uitgesproken ecologische ambities. Die bekommernis werd eveneens ingegeven door verzuchtingen van de bewoners, die om meer groen en verkoeling vroegen in hun sterk verharde wijk.

Door voorrang te geven aan duurzame materialen en natuurlijke systemen, transformeert het project een sterk verharde ruimte in een veerkrachtige, groene omgeving. Daarmee werd er onmiddellijk werk gemaakt van de ontharding van de bodem. Nu wordt 49% van het oppervlak ingenomen door inheemse, structurerende beplanting, terwijl 80% van de bodem doorlatend is gemaakt dankzij drainerende materialen – dolomiet, gerecycleerde straatstenen met open voegen – die de waterinfiltratie bevorderen en het hitte-eilandeffect terugdringen.

Wadi's op de laagste punten zorgen voor de afvoer van regenwater aan de oppervlakte, waardoor overbelasting van de riolering tijdens hevige regenbuien wordt voorkomen. Het stadsbos biedt schaduw en verbetert de luchtkwaliteit. Deze ingrepen dragen tegelijkertijd bij aan een betere klimaatbestendigheid in de wijk en aan de landschappelijke kwaliteit van het geheel.

Een nieuwe kern

​​​​​​​

Vanaf de allereerste fasen heeft het team zijn aanpak gebaseerd op een grondige kennismaking met de buurt en haar bewoners. Er werden gesprekken gevoerd met verenigingen, handelaars, gemeentelijke diensten en beheerders van voorzieningen om in kaart te brengen wat er in de wijk ontbrak. Dat bleken ontmoetingsruimten voor alle generaties te zijn, plekken om dagelijks te spelen, meer groen en verkoeling, en een openbaar plein waar lokale evenementen kunnen plaatsvinden. Dit overleg werd gebaseerd op systematische ontmoetingen met de betrokkenen. Er werden suggesties gepuurd die vervolgens de keuzes op alle ontwerpniveaus stuurden. Zo vormden de participatie van de bewoners en de cocreatie met alle betrokkenen de basis van dit project.

Vandaag is de Place Destrée opnieuw het kloppend hart van een gemeenschap geworden, waar kinderen, gezinnen en bewoners van alle leeftijden elkaar dagelijks ontmoeten. Dit project bewijst dat een versnipperde ruimte opnieuw haar rol van wijkkern kan opnemen – een kern die tegelijk gastvrij, veerkrachtig en zinvol kan zijn voor haar bewoners.