Bénédicte Merland en Jérôme Wyn (Chiroux -  Cultuurcentrum Luik )

Een cultuurcentrum treedt buiten zijn muren

Ons cultuurcentrum is niet alleen bekend om zijn theaterprogrammatie voor jongeren, het maakt ook deel uit van Aires Libres, de Belgische beroepsvereniging voor straat-, circus- en kermiskunsten. Les Chiroux trekt al enkele jaren voor een deel van zijn programmatie dan ook de straat op, in het centrum van Luik. Deze strategie kadert in een bredere doelstelling van het huis – namelijk de ambitie om zich zo dicht mogelijk bij de Luikenaars te positioneren. De ploeg van Les Chiroux wil eigentijdse kunstvormen aan de man brengen bij een zo divers mogelijk publiek, en niet alleen bij de mensen die hun weg naar een theaterzaal al vinden. Les Mercredis des Carmes zijn in de loop der jaren een vast onderdeel van die programmatie geworden.

Een rendez-vous, geen evenement

De kracht van dit concept zit eerst en vooral in de kwaliteit en diversiteit van het artistieke aanbod, maar ook in de regelmaat. Van midden juni tot begin september fungeert de Place des Carmes elke woensdagnamiddag als gratis toegankelijk podium voor voorstellingen, concerten, workshops en allerhande animatie. In 2025 werden er tussen 18 juni en 3 september 15 voorstellingen gebracht door tien verschillende gezelschappen. Daarbovenop kwamen nog acht creatieworkshops voor alle leeftijden en vijf animaties. Wat deze cijfers vooral duidelijk maken, is dat het hier niet om een eenmalig festival gaat dat alle middelen inzet op één enkel voorstellingsmoment. Nee, het is een rode draad die het hele zomerseizoen loopt, die een plek tot een thuis maakt voor het publiek en het publiek tot een vaste gebruiker maakt van die plek.

De programmatie is een mix van circusacts, marionetten- en straattheater, fanfare- en livemuziek. Gezinnen zijn de belangrijkste, maar zeker niet de enige doelgroep. De leeftijd van het publiek varieert naargelang het soort voorstelling. De workshops op het plein snijden een brede waaier van thema’s aan – actieve mobiliteit, voetgangersveiligheid, ambachten. Ze bewijzen daarmee dat de publieke ruimte als podium kan fungeren voor zaken die verder gaan dan een strikt cultureel kader.

De werking ervan wordt mogelijk gemaakt door de (financiële) steun van een aantal structurele partners, zoals Liège Gestion Centre-Ville, de Stad Luik, de Federatie Wallonië-Brussel en de Provincie Luik, naast een aantal professionals op het terrein. Deze bundeling van mensen en middelen staat garant voor een bijzonder divers artistiek aanbod.

Kinderen – een antenne, eerder dan een doelgroep

Wat kinderen betreft, gaat dit verhaal verder dan dat van een geslaagde programmatie. Kinderen gedragen zich in een publieke ruimte niet op eenzelfde manier als volwassenen. Ze testen onmiddellijk de mogelijkheden ervan uit: waarop kunnen ze klimmen, zitten, veilig rennen, waar vinden ze schaduw? De Mercredis des Carmes maken duidelijk dat het niet alleen draait om een gratis artistiek aanbod voor gezinnen. Er wordt ook getest of een publieke ruimte deze praktijken al dan niet aankan zonder in conflict te komen met de andere functies van de plek, zoals handel, wonen, verkeer, scholen …

De stad vanuit het perspectief van een kind benaderen, betekent dus niet dat er een specifiek programma of meubilair voor de allerkleinsten moet worden bedacht. We moeten eerder leren inzien dat een ruimte die ontworpen is om spelen, wachten en ontmoetingen goed te faciliteren, structureel gezien ook beter geschikt is voor alle gebruikers – ouderen, mensen met een beperkte mobiliteit, tieners op zoek naar een eigen plek. Kinderen fungeren in dit geval als een gevoelige antenne. Waar zij hun plek vinden, vinden de meeste andere mensen die ook.

Ook de hitte werpt vragen op

In de zomer van 2026 zorgde een uitzonderlijke reeks hittegolven ervoor dat in de provincie Luik code rood werd afgekondigd, met temperaturen die de 40°C overstegen. De provinciale overheid legde het organiseren van bijeenkomsten in openlucht aan banden en verschillende gemeenten – waaronder ook Luik – sloten preventief hun scholen, zowel voor de leerlingen als voor het personeel. Een wekelijkse bijeenkomst in openlucht, met een publiek dat samengesteld is uit gezinnen en mensen van uiteenlopende leeftijden, wordt rechtstreeks getroffen door zulke omstandigheden. Een activiteit annuleren, uitstellen of verplaatsen naar een zaal wordt dan een verontrustend signaal dat je niet mag negeren, hoe begrijpelijk en verantwoord het vanuit veiligheidsoogpunt ook mag zijn.

Dat signaal leidde ook tot een zeer concrete stedenbouwkundige vaststelling, want net zoals vele andere plekken in het stadscentrum heeft de Place des Carmes weinig schaduwrijke plekken, weinig volwassen bomen en een hoge graad van verharding. Anderzijds neemt de verdichting van bebouwing in stadscentra toe, vaak ten koste van de zeldzame groene eilandjes of van projecten die de gedeelde ruimte beter zouden kunnen vergroenen. Wanneer een stadscentrum in de eerste plaats als een dichtbebouwde woonplek wordt gezien en niet als een lommerrijke ontmoetingsplaats, is de kans groot dat dergelijke locaties tijdens de zomer te vermijden plekken worden.

Een herhaalbare les en een vraag die open blijft

De vragen die deze ervaring in Luik opwerpt, reiken verder dan het geval van Les Chiroux. Ze suggereren dat een regelmatig, toegankelijk en op de omgeving afgestemd cultureel initiatief de kwaliteiten van een publieke ruimte zichtbaar kan maken en het collectieve gebruik van die plek kan versterken – zonder dat daarom hoeft gewacht te worden op een volledige herinrichting. Voor andere gemeenten luidt de vraag dus niet alleen: ‘Hebben we de middelen voor een ingrijpende heraanleg?’, maar ook: ‘Kunnen onze pleinen plaats bieden aan een regelmatige, lokale bijeenkomst die voor iedereen toegankelijk is?’

Nu veel steden opnieuw inzetten op hun publieke ruimten en ze tegelijkertijd beter klimaatbestendig willen maken, verdient deze link tussen cultuur, de kinderwereld en stedelijke kwaliteit onze volle aandacht. Het gaat hier niet om een extraatje, maar om een volwaardige hefboom voor de geleidelijke transformatie van de stad.

Maar daar komt nu nog een andere vraag bij: zullen we binnenkort tijdens de zomerdagen nog kunnen samenkomen op een plek die geen schaduw of verkoeling biedt? Het succes van de Mercredis des Carmes mag de kwetsbaarheid ervan niet verhullen. Zonder de nodige ademruimte zou de organisatie van dit soort populaire gratis evenementen de komende jaren wel eens erg moeilijk kunnen worden – niet bij gebrek aan culturele mogelijkheden, maar bij gebrek aan publieke ruimten die dergelijke initiatieven onder goede omstandigheden kunnen opvangen. Een herinname van de Place des Carmes met kunst en cultuur heeft op lange termijn enkel zin als we daar tegelijkertijd letterlijk schaduw over werpen.

Toolbox Voetgangersplan

Op 8 oktober lanceerde Voetgangersbeweging de Toolbox Voetgangersplan. Deze online handleiding is een waardevol hulpmiddel voor lokale besturen om het voetgangersbeleid in hun gemeente te verbeteren. De toolbox biedt handige tips, goede voorbeelden en beleidsinput om op een gestructureerde en effectieve manier met het thema voetgangers aan de slag te gaan.
Met de toenemende aandacht voor duurzame mobiliteit en leefbare steden is het noodzakelijk om te voet gaan mogelijk en aantrekkelijk te maken voor iedereen. De walkable city biedt tal van persoonlijke en maatschappelijke voordelen en helpt (inter)nationale doelstellingen te halen.

De Toolbox biedt een antwoord op de vragen: Waarom een voetgangersplan? Hoe begin je eraan? Wat staat erin? Je krijgt daarnaast ook een overzicht van praktijkvoorbeelden uit binnen- en buitenland. Met ideeën voor mogelijke acties en linken naar relevante tools en projecten wordt je zoveel mogelijk op weg gezet. De komende maanden en jaren groeit de Toolbox verder en wordt hij aangevuld met o.a. downloads, extra voorbeelden en een opleidingsaanbod.