actieve mobiliteit door de ogen van een kind

Maxime Armange, kunstenaar

Op het fronton van het Pantheon in Parijs staat te lezen: ‘Aan de grote mannen, het dankbare vaderland.’ De beroemde Franse verzetsstrijder Jean Moulin, die daar begraven ligt, was ongeveer 1,65 meter lang. Niet zo groot, dus. Voor welke grootsheid zou het vaderland hem dan zo dankbaar zijn, als het niet om zijn fysieke lengte gaat?

De titel van dit nummer, ‘Kleine ruimte’, verwijst niet alleen naar een metrische maar ook naar een immateriële notie van grootte. Of: waar kinderen ook erg ‘groot’ in kunnen zijn …

Hoewel kinderen duidelijk behoefte hebben aan emotionele geborgenheid en op fysiek vlak in zekere mate afhankelijk zijn van volwassenen, geven ze soms blijk van een buitengewone wijsheid en een verbazingwekkend pragmatisme. Ze worden ook geassocieerd met een onvoorwaardelijke liefde, die bij heel wat filosofen zo hoog aangeschreven staat.

Deze reflectie is voor mij heel persoonlijk. De komst van mijn zoon – een wezen dat veel meer let op mijn gedrag dan op mijn woorden – bood mij de kans om mezelf te herontdekken. Zijn moeder en ik hadden ervoor gekozen om de bevalling thuis te laten gebeuren, op ons eigen tempo, met z’n drieën, en hem in de rust en warmte van onze woning te verwelkomen. Tijdens de periode voor zijn geboorte ontdekte ik de maieutiek, waardoor ik bij de bevalling ondersteuning zou kunnen bieden. Alleen al door zijn komst veranderde mijn leven van richting en kreeg ik meer begrip voor mezelf, voor anderen en voor de menselijke fysiologie.

Ouder zijn betekent in zekere zin jezelf op het niveau van een kind plaatsen. Het betekent geconfronteerd worden met het vermogen om lief te hebben, om intens te voelen, je te verwonderen en te leven zonder de grenzen die we onszelf gaandeweg hebben opgelegd.

Het is in die context dat de herinneringen aan mijn jeugdjaren, die in het teken van de fiets stonden, weer naar boven kwamen. De fiets is een prachtig vehikel om de natuur, de wereld en sociale relaties te ontdekken. Hij nam dan ook een prominente plaats in ons leven in. Uit deze persoonlijke ervaring is uiteindelijk volgende, bredere reflectie voortgekomen.

L’Utopiste Cyclable schetst de fietscultuur

In 2024 ging de tentoonstelling ‘L’Utopiste Cyclable’ van start, die aan de hand van foto’s en soundscapes een beeld schetst van de fietscultuur in Marseille en omstreken. Dankzij de steun van het collectief van mobiliteitsverenigingen RAMDAM en fietsfabrikant Muli-Cycles gaat de tentoonstelling vanaf 2026 op tournee.

Tijdens de maanden van onderzoek die aan de opening van de tentoonstelling voorafgingen, kwamen auteurs, mobiliteitsexperten, stedenbouwkundigen, vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties, gemeenteraadsleden, fietsers en diverse betrokken professionals met elkaar in contact. Hun gesprekken brachten aan het licht hoe ruimtelijke plannen ontstaan. Deze zijn grotendeels gebaseerd op het concept van de weg als transportas, zoals in Frankrijk sinds het einde van de 20ste eeuw meestal het geval is. Dit leidt tot een omvangrijke en lawaaierige infrastructuur, een verstedelijking en verharding van de bodem en het verdwijnen van habitats. Met andere woorden: het maakt het leven in de omgeving van deze infrastructuur behoorlijk moeilijk.

De voorzieningen voor actieve mobiliteit daarentegen – multimodaliteit, groene routes, fietspaden, voetgangerszones … – helpen luchtvervuiling, geluidsoverlast en visuele vervuiling terug te dringen, terwijl ze tegelijkertijd ruimte vrijmaken voor de natuur. Zo ontstaat een stad waar je vrijer kan ademen, die frisser en veerkrachtiger is – kortom, waar het aangenamer wonen is.

Wanneer we het hebben over mobiliteit in de publieke ruimte, komt naast deze milieuaspecten steeds eenzelfde feit naar boven: kinderen trekken altijd aan het kortste eind.

Een kind beleeft de ruimte namelijk niet op dezelfde manier als een volwassene, die van punt A naar punt B wil gaan. Kinderen zijn geïnteresseerd in wat ze onderweg tegenkomen: ze rennen, blijven even staan bij een plant, volgen een vlinder, klimmen op een muurtje, springen, rapen een dennenappel op of gaan op de grond zitten. Hun relatie tot de wereld plaatst daarmee vraagtekens bij het concept van een publieke ruimte die bijna uitsluitend ontworpen is voor verkeer.

Zolang kinderen zich veilig en op hun gemak voelen, geven ze vanzelf een nieuwe invulling aan de ruimte die ze innemen. Ze veranderen die ruimte in een plek om te leven, te leren, te ontdekken en mensen te ontmoeten.

Deze ruimte komt dan ook ten goede aan het hele gezin, aan de oudere wandelaar, aan andere voetgangers en beginnende fietsers, maar ook aan iedereen die gewoon even de tijd wil nemen om van zijn of haar buurt te genieten.

En juist daarom wordt de blik van een kind interessant. De manier waarop kinderen zich de stad toe-eigenen, geeft ons inzicht in de werkelijke kwaliteiten van deze ruimte. Ze worden zo een indicator, een kompas.

Dat is ongetwijfeld ook de reden waarom zoveel initiatieven rond mobiliteit en publieke ruimte tegenwoordig kinderen centraal stellen: speelstraten, fietsbussen, loopbussen, fietslessen, fietsroutes naar school, voorzieningen die hun zelfstandigheid bevorderen ...

Als concreet voorbeeld kunnen we hier het werken met ‘olifantenpaden’ in de ruimtelijke planning vermelden. Bij deze methode wordt de definitieve aanleg van voetpaden uitgesteld om voetgangers de tijd te geven spontaan hun eigen looptrajecten te bepalen. De definitieve inrichting van de paden gebeurt daarna op basis van deze informele olifantenpaadjes.

Dit is een soort van ruimtelijke planning die zich niet opdringt, die observeert en ruimte laat voor verrassingen. De ontwerper stelt zich ten dienste van de gebruikers om optimale oplossingen aan te reiken, en streeft daarbij naar innovatie - weg van verstarde denkpatronen.

Wat als we ons nu eens lieten verrassen door onze kinderen?

Misschien is dat wel de essentie van een stad op kindermaat. Geen stad waar alles op voorhand moet vastgelegd worden. Nee, in deze stad worden olifantenpaden zichtbaar, observeert men waar kinderen rondhangen, wat ze bedenken, waar ze halthouden en wat ze veranderen. Om vervolgens van daaruit verder te bouwen. Zonder enige pretentie, en ten dienste van pragmatische wezens die ten volle van het leven genieten en die over verbazingwekkende waarnemingsvermogens beschikken.

Kinderen dragen een zachtheid en een onvoorwaardelijke liefde in zich waar de wereld meer dan ooit behoefte aan heeft. Het is dan ook van cruciaal belang dat wij hen een plek geven en dat we verantwoordelijkheid nemen voor de toestand van de wereld die door ons, volwassenen, is gevormd. Wij dienen hen vanaf hun eerste jaren de nodige ruimte te bieden om ons te begeleiden bij het bouwen aan de wereld van morgen.

Misschien hebben we hen lang genoeg gedwongen de paden te volgen die wij gebaand hebben. Misschien wordt het tijd dat wij de paden bestuderen die zij voor ons banen.

Maxime Armange is een Franse kunstenaar die werkt rond milieu- en welzijnsvraagstukken. In 2024 begon hij aan een audiovisueel project dat focust op de fietscultuur in Marseille en omstreken. Het werd een avontuur dat uiteenlopende partners uit privé-, verenigings- en overheidsdomeinen samenbracht. Daardoor ontstond ook een reizende tentoonstelling over de metropool Aix-Marseille-Provence.

Van 15 september tot 31 oktober is de tentoonstelling te bezichtigen in het station Saint-Charles te Marseille.

Toolbox Voetgangersplan

Op 8 oktober lanceerde Voetgangersbeweging de Toolbox Voetgangersplan. Deze online handleiding is een waardevol hulpmiddel voor lokale besturen om het voetgangersbeleid in hun gemeente te verbeteren. De toolbox biedt handige tips, goede voorbeelden en beleidsinput om op een gestructureerde en effectieve manier met het thema voetgangers aan de slag te gaan.
Met de toenemende aandacht voor duurzame mobiliteit en leefbare steden is het noodzakelijk om te voet gaan mogelijk en aantrekkelijk te maken voor iedereen. De walkable city biedt tal van persoonlijke en maatschappelijke voordelen en helpt (inter)nationale doelstellingen te halen.

De Toolbox biedt een antwoord op de vragen: Waarom een voetgangersplan? Hoe begin je eraan? Wat staat erin? Je krijgt daarnaast ook een overzicht van praktijkvoorbeelden uit binnen- en buitenland. Met ideeën voor mogelijke acties en linken naar relevante tools en projecten wordt je zoveel mogelijk op weg gezet. De komende maanden en jaren groeit de Toolbox verder en wordt hij aangevuld met o.a. downloads, extra voorbeelden en een opleidingsaanbod.