Er loopt ook een opdracht voor hooi- en begrazingbeheer met erfgoeddieren in verschillende gebieden.
BELEID
Luwteoases passen in elke stedelijke visie
1.4 Getuigenissen van een Tuinstraat
Ervaringen uit de praktijk tonen hoe Tuinstraten concreet vorm krijgen en welke impact ze hebben op de buurt. Deze getuigenissen bieden niet alleen inzicht in de uitdagingen en succesfactoren, maar werken ook inspirerend voor andere gemeenten en bewoners die met een Tuinstraat aan de slag willen.
Filiep Bouckenooghe (Vereniging voor Openbaar Groen)
De voorbije maanden werd er veel gesproken en geschreven over het concept van de luwte-oase. Ook in de septembereditie 2024 van dit tijdschrift kwamen luwte-oases al aan bod. Via webinars, artikels en beleidsfora maakten we kennis met een idee dat tegelijk eenvoudig én krachtig is: kleine, toegankelijke plekken creëren waar mensen kunnen ontsnappen aan de drukte van de stad of het dorp. Plaatsen waar rust, natuur en ontmoeting elkaar vinden.
Uiteindelijk is informeren slechts een eerste stap. Het echte verschil wordt gemaakt op het terrein. Want laten we eerlijk zijn: bijna elke gemeente, stad, sociale huisvestingsmaatschappij, school of projectontwikkelaar beschikt wel ergens over een restplek, een vergeten hoekje, een overmaatse verharding, een binnengebied of een strook groen die wacht op een nieuwe invulling. Vaak wordt gezocht naar grote en complexe oplossingen, terwijl een luwte-oase juist bewijst dat een relatief kleine ingreep een grote impact kan hebben op de leefkwaliteit.
Misschien is het tijd dat luwte-oases een vaste plaats krijgen binnen ruimtelijke ontwikkelingsstrategieën.
Waarom luwte-oases belangrijk zijn
Beeld je een plek in vlak naast een drukke straat, waar auto’s voorbijrijden en mensen onderweg zijn. De stad draait op volle snelheid en toch vind je er een beschutte plek waar je vogels hoort, waar bladeren ruisen in de wind of waar water zachtjes kabbelt. Een plek waar je onbewust trager gaat wandelen, even blijft zitten of gewoon op adem komt.
Dat is de kracht van een luwte-oase.
Luwte-oases bieden in de eerste plaats zintuiglijke rust. Ze verminderen de voortdurende stroom aan prikkels waarmee mensen dagelijks worden geconfronteerd. Ze nodigen uit tot vertraging en herstel en dragen zo rechtstreeks bij aan het mentale welzijn.
Daarnaast creëren ze een gevoel van geborgenheid. Vaak zijn het kleinschalige plekken waar mensen zich even kunnen terugtrekken uit de drukte. Geen grote stadsparken, maar juist die menselijke schaal die een gevoel van veiligheid en beschutting oproept.
Tegelijk versterken ze het buurtgevoel. Een luwte-oase is lokaal verankerd. Ze hoort bij een wijk, een straat of een buurt en wordt vaak mee gedragen door bewoners, gebruikers en lokale partners.
Dat zijn geen vrijblijvende voordelen. Wetenschappelijk onderzoek toont steeds duidelijker aan dat groene, prikkelarme omgevingen stress verminderen, mentale vermoeidheid helpen herstellen en de negatieve gezondheidsimpact van geluidsoverlast beperken. Zeker in dichtbebouwde woonomgevingen worden dergelijke plekken steeds belangrijker. Luwte-oases geven mensen de kans om weer contact te leggen met natuur, op een manier die rustgevend als activerend is.
"Een luwte-oase kan al met een verrassend kleine ingreep ontstaan, zoals verharding opbreken, een zitplek toevoegen, natuurlijke geluiden versterken of storende prikkels afschermen"
Luwte in het Borgersteinpark (Programmateam Luwte-oase)
Van theorie naar praktijk
Daarom besloten verschillende partners om niet alleen over luwte-oases te praten, maar ze ook op het terrein te verkennen. Verkennen om later zelf in hun omgeving aan te leggen.
Dit voorjaar organiseerden we vier terreinbezoeken verspreid over Vlaanderen: in Aalst-Erembodegem, Harelbeke-Stasegem, Zonhoven en Ranst. De bedoeling was eenvoudig. Hoe herken je een luwte-oase? Hoe beoordeel je de kwaliteit ervan? En vooral: hoe maak je er zelf één?
Medewerkers van groendiensten, ruimtelijke ordening, klimaatdiensten, gezondheidsmakers en regionale landschappen kregen de kans om bestaande voorbeelden te bezoeken, ervaringen uit te wisselen en zelf aan de slag te gaan met de observatie- en evaluatietools uit de ‘ontwerpgids luwte-oases’.
Wat tijdens alle bezoeken opviel, was het enthousiasme. Deelnemers herkenden onmiddellijk de kansen op hun eigen grondgebied. Vaak bleek dat de mogelijke locaties er al zijn. Alleen werd er tot nu toe niet naar gekeken vanuit de bril van rust, gezondheid en zintuiglijke kwaliteit.
Ranst
Aalst-Erembodegem
"Een luwte-oase kan er overal anders uitzien, maak gebruik van de troeven van de omgeving"
Wat leerden we onderweg?
De verschillende terreinbezoeken maakten duidelijk dat een luwte-oase geen vast recept heeft.
In Aalst viel vooral op hoe ontwerpkeuzes bijdragen aan een gevoel van welkom zijn. Speelse elementen, natuurlijke materialen, land-art en zorgvuldig ontworpen verblijfsplekken zorgden voor een aantrekkelijke omgeving. Tegelijk ontstond een interessante discussie over het evenwicht tussen geborgenheid en veiligheid. Hoe creëer je beschutting zonder sociale controle te verliezen? Hoe maak je een plek aantrekkelijk voor mensen die net nood hebben aan rust, maar zich daar zelf misschien nog niet van bewust zijn?
In Harelbeke stonden we stil bij de Reynaertwijk, een plek van natuurherstel, klimaatadaptatie en buurtontwikkeling. De plek scoorde sterk op biodiversiteit, verkoeling en natuurbeleving. Toch bracht het bezoek ook een belangrijke nuance aan het licht. Ondanks de aanwezigheid van groen bleef het verkeersgeluid van de nabijgelegen E17 sterk aanwezig. De plek functioneert daardoor eerder als een natuuroase dan als een echte luwte-oase.
Daarin schuilt een belangrijke les. Natuur alleen volstaat niet altijd. Een kwalitatieve luwte-oase vraagt ook aandacht voor rust, afscherming en het verminderen van storende prikkels. Die afscherming en prikkelverlaging ontstaat niet door er een muur omheen te bouwen of alle planten uit te rukken. De succesfactoren zijn een strategische inplanting en een slimme inrichting.
In Zonhoven ontdekten we hoe water een centrale rol kan spelen. Het Vlonderpiëke toont hoe klimaatadaptatie, toegankelijkheid en natuurbeleving elkaar kunnen versterken. Een voormalige probleemlocatie groeide uit tot een aangename verblijfsplek waar vogels, kikkers en water opnieuw de hoofdrol spelen. Ook hier ontstond een interessante discussie. Wanneer wordt een groene plek een luwte-oase? Is kleinschaligheid noodzakelijk? Hoeveel geborgenheid is nodig?
En in Ranst werd met een frisse blik naar speelplekken gekeken. Daarbij werd duidelijk dat speelplekken veel meer kunnen zijn dan alleen een plaats om te spelen, ze bieden ook kansen voor natuur, biodiversiteit en luwte. De afsluitende boodschap bleef echter hangen: we denken vaak mensgericht, terwijl we zelf deel uitmaken van de natuur.
De conclusie was telkens dezelfde. De context is steeds bepalend, daardoor kan een luwte-oase er overal anders uitzien. Maak dus gebruik van de troeven van de omgeving.
De basiscondities van een luwte-oase
De terreinbezoeken bevestigden ook dat goede luwte-oases nooit toevallig ontstaan. Om ontwerpers, beleidsmakers en beheerders te ondersteunen, werd daarom een kader ontwikkeld met negen basiscondities:
- Een luwte-oase biedt akoestische luwte
- en visuele rust.
- Ze zorgt voor geborgenheid, maar blijft toegankelijk.
- Ze heeft een eigen identiteit en betekenis.
- Ze is lokaal verankerd
- en kleinschalig van karakter.
- Ze beschikt over kwaliteitsvol groen en blauw,
- biedt beschutting tegen hitte en wind
- en maakt idealiter deel uit van een groter netwerk van rustige plekken.
Niet elke locatie hoeft op elk vlak perfect te scoren. Belangrijker is dat de verschillende kwaliteiten samen aanwezig zijn en elkaar versterken.
Hoe begin je eraan?
Vaak denken we bij nieuwe publieke ruimte meteen aan grote investeringen, een pleinheraanleg, een nieuw park, een omvangrijk masterplan. Luwte-oases tonen dat het anders kan.
Het proces begint met kijken. Waar bevinden zich vandaag al rustige plekken? Waar zijn er blinde vlekken? Welke wijken hebben nood aan verkoeling, natuur en herstel?
Vervolgens wordt een locatie grondig geanalyseerd. Daarbij kijken we niet alleen naar fysieke kenmerken zoals geluid, groen of toegankelijkheid, maar ook naar de ervaring van gebruikers. Wat horen mensen? Wat voelen ze? Wat zien ze? Wat maakt een plek aangenaam of net onaangenaam?
Pas daarna volgt het ontwerp.
Dat kan bestaan uit verrassend eenvoudige ingrepen: verharding opbreken, extra bomen en struiken, kleine ‘kamers’ creëren, een zitplek toevoegen, zichtlijnen aanpassen, natuurlijke geluiden versterken of storende prikkels afschermen. Maar ook een hedendaags groenbeheer instellen en daarbij de inrichting meteen al rekening mee houden. Vaak gaat het niet om méér ruimte, maar om betere ruimte.
Een oproep aan stadsmakers
De grootste les uit het traject is misschien wel dat luwte-oases geen apart beleidsthema zijn. Het raakt tegelijk aan gezondheid, klimaatadaptatie, biodiversiteit, publieke ruimte, sociale cohesie en welzijn. En vooral: ze zijn haalbaar.
Niet elke buurt wacht op een nieuw stadspark van meerdere hectaren. Soms volstaat een vergeten hoek, een reststrook, een binnengebied of een stukje ontharde publieke ruimte om een plek van betekenis te creëren.
Daarom verdient het concept een plaats binnen elke ruimtelijke visie op leefkwaliteit. Niet als een losstaand project, maar als onderdeel van een fijnmazig netwerk van rustplekken op wandelafstand van elke inwoner.
Want in een steeds drukkere en dichter bebouwde omgeving wordt rust een schaars goed.
Een dens netwerk van groene luwte-oases kan die rust opnieuw dichter bij mensen brengen. Het biedt dagelijkse plekken voor herstel, ontmoeting, verkoeling en natuurbeleving.
Na praten komt actie. En misschien begint die actie wel op dat vergeten stukje grond waar vandaag nog niemand naar omkijkt. Dat kunnen plekjes zijn met hoge natuurwaarde. En die kleine plekjes kunnen morgen een luwte-oase zijn. Daar kan het verschil gemaakt worden.
Aan de slag?
Daarbij helpt zeker het ‘ontwerpend onderzoek’ en de ‘ontwerpgids’ van het Departement Omgeving. We wensen je heel veel succes!
https://omgeving.vlaanderen.be/nl/klimaat-en-milieu/gezonde-veilige-en-aantrekkelijke-leefomgeving/geluid/ruimte-rust-en-stilte/programma-luwte-oases